نفي رُهبانيت در سيره و كلام پيامبر اكرم(ص)

اصل کلمه رهبانیت از رهب است که به معنای خوف و بیم است. مفرد آن رهبان و جمعش رهابین است؛ اما رهبانیت در اصطلاح عرف بر آن عبادتی اطلاق می­شود که اختصاص به نصاری دارد و آن بریدن از مردم و متارکه زن و فرزند و گوشه­نشینی و صومعه گرفتن و خود را به ریاضت­های شاقّ وا داشتن و پشت پا زدن به همه چیز است[1] و این عملی است که سخن و کلام پیامبر(ص) به همراه عمل ایشان، از آن نهی کرده فرمودند: «لا رهبانیة فی الاسلام؛ در اسلام رهبانیتی نیست.»[2]
رهبانیت به معنای عبادتی که در آن معنای خوف و ترس ظاهر می­شود، نیز از دیگر مواردی است که می­توان در معنای رهبانیت یافت. احادیث بسیاری روایت شده­اند که رهبانیت در آن در همین معنا به کار رفته است.

سرچشمه تاریخی رهبانیت
از کتب تاریخ مسیحیت چنین بر می­آید که رهبانیت به صورت کنونی آن، در قرون اولیه مسیحیت وجود نداشته است؛ بلکه منشأ پیدایش آن به بعد از قرن سوم میلادی، هنگام ظهور دیسیوس امپراطور روم و مبارزه شدید او با پیروان مسیح، بر می­گردد. مسیحیان بر اثر شکست از این امپراطور خونخوار به کوه­ها و بیابان­ها پناه بردند[3] و از آن پس عده­ای از آنان رفته رفته راه و رسم­ گوشه­نشینی در پیش گرفتند و رهبانیت را پدید آوردند.[4] در روایات اسلامی نیز همین معنا به صورت دقیق­تری از پیامبر(ص) نقل شده است. ابن­مسعود نقل می­کند که «در َترک رسول­خدا(ص) بر الاغی سوار بودم ایشان فرمود: «ای پسر ام­عبد آیا می­دانی که چرا بنی­اسرائیل رهبانیت را پدید آوردند؟» گفتم: «خدا و پیغمبرش داناترند»، فرمود: «بعد از عیسی(ع) شاهان بر بنی­اسرائیل چیره شدند و گنه­کاری پیشه کردند، مؤمنان به خشم آمدند و با آنان به جنگ برخاستند ولی اهل ایمان سه بار شکست خوردند به طوری که تنها شمار اندکی از ایشان باقی ماندند، پس گفتند: اگر اینان بر ما مسلط گردند نابودمان می­کنند و دیگر طرفداری برای دین خدا باقی نمی­ماند که به آن دعوت کند بیایید در زمین پراکنده شویم تا خداوند پیامبری را که عیسی(ع) وعده آمدنش را داده است، برانگیزد. پس در غارهای کوه­ها پراکنده شدند و رهبانیت را پدید آوردند. عده­ای از ایشان به دین خویش پایدار ماندند و برخی دیگر به کفر گراییدند». سپس حضرت آیه 27 حدید را تلاوت کردند و ... ».[5]

اندیشه رهبانیت در جزیرة­العرب
مجاورت و رفت و آمدهای مکرر تجاری به کشورهای مختلف از یک سو و پناه­جویی دیندارانی که از ستم حاکمان جور می­گریختند و این سرزمین را مأوای خویش قرار می­دادند، از سوی دیگر موجب شد که ادیانی چون مسیحیت به سرزمین عرب راه یابند.[6] این دین اگرچه رونق چندانی نداشت؛ اما در کنار دیگر ادیان از عوامل تأثیرگذار فرهنگی و اجتماعی جامعه عربی به شمار می­آمدند.
رهبانیت و گوشه­گیری هم به عنوان یکی از متعلقات آیین مسیح به همراه آیین مسیحیت به جزیرةالعرب راه یافت و رفته­رفته جای پایی برای خود در حیات فرهنگی و اجتماعی اعراب باز کرد، به طوری که تعدادی از اعراب جاهلی به رسم آیین مسیحیت ترک اجتماع کردند و گوشه عزلت گزیدند؛ از جمله این افراد می­توان به قس بن ساعد ایادی[7] و ابو عامر عبد عمرو بن صیفی[8] اشاره کرد. تا اینکه با ظهور اسلام و در پی­مبارزه با آداب و رسوم جاهلی این سنت غیرالهی نیز از سوی رسول­اکرم(ص) تقبیح شده مسلمانان از این امر نهی شدند.

فرق زهد اسلامی و رهبانیت مسیحی
زهد اسلامی و رهبانیت مسیحی تفاوت­های بسیاری با هم دارند. شاید بتوان گفت که اصلی­ترین و مهمترین ویژگی زهد اسلامی استوار بودن بر منطق و برهان روشن است، چیزی که رهبانیت مسیحی از آن بی­بهره است و برای آن توجیه علمی و منطقی ندارد. زهد اسلامی چشم­پوشی از مطلق لذایذ مادی نیست، بلکه تنها از لذایذ زیانبار آن چشم­­پوشیدن است؛ در حالیکه رهبانیت مسیحی انسان را به چشم پوشی از مطلق لذایذ مادی دعوت می­کند. به دیگر سخن، اسلام لذایذ مادی را به دو بخش تقسیم کرده است: لذایذ سودمند و لذایذ زیانبار زهد اسلامی شامل لذایذ سودمند زندگی نمی­شود و این همان چیزی است که خرد و منطق نیز انسان را بدان می­خواند. رسول­خدا(ص) در تفکیک و جدا ساختن زهد از رهبانیت تصریح فرمودند که: لیس الزهد فی الدنیا تحریم الحلال و لا إضاعة المال و لکن الزهد فی الدنیا الرضاء بالقضاء.....زهدورزی نسبت به دنیا حرام کردن حلال برخود و یا ترک ثروت نیست، بلکه زهد ورزی در دنیا راضی بودن به قضای الهی بودن است.[9]
احادیثی که مسلمانان را از رهبانیت نهی کرده­اند، در واقع برای تبیین تفاوت­های زهد اسلامی با رهبانیت مسیحی بیان گرده­اید.

نفی رهبانیت در کلام نبوی(ص)
رسول­خدا(ص) از آن رهبانیتی که خلاف خواست خدا باشد، بر حذر می­داشت و مسلمانان را از آنچه که در اسلام نیست، منع می­کردند. رسول­خدا(ص) از پشت پا زدن به زندگی مادی که به صورت منفی و در شکل انزوای اجتماعی انجام می­گرفت، نهی می­کردند و مسلمانان را تشویق می­کردند که آن را در شکل مثبت آن یعنی جهاد در راه خدا و روزه و ... جستجو کنند. حدیث عثمان بن مظعون و فرمایش مبسوط پیامبر(ص) درباره فضیلت نماز جماعت تأییدی است، بر نفی رهبانیت و انزوا. ایشان در پاسخ به عثمان بن­مظعون که از ایشان اجازه گوشه­گیری و رهبانیت می­خواست، فرمود: «رهبانیت امت من به انتظار نشستن نماز در مساجد است».[10]
پیامبر(ص) همواره دین مقدس اسلام را آیینی آسان معرفی کرده و می­فرمود: «آسان بگیرید و سخت نگیرید و رام کنید و رم ندهید»،[11] می­فرمود: «خداوند مرا برای رهبانیت برنینگیخته است، بلکه بهترین دین نزد خدا آیین راستین و آسان اسلام است.»[12] ایشان رهبانیت امت خود را جهاد در راه خدا دانسته[13] و در جای دیگر رهبانیت امت خویش را هجرت، جهاد، نماز، روزه و حج و عمره معرفی کرده­اند.[14]

نفی رهبانیت در سیره پیامبر(ص)
روایت شده که همسر عثمان بن­مظعون نزد رسول خدا(ص) آمد و گفت: ای رسول خدا(ص)، عثمان کارش این شده که روزها را روزه می­گیرد و شب­ها را به عبادت می­گذراند، رسول­ خدا(ص) با شنیدن این خبر پای افزار به دست، خشمناک بیرون شد تا نزد عثمان آمد. او را مشغول نماز خواندن یافت، عثمان با دیدن پیامبر(ص) نمازش را سلام داد. پیامبر(ص) به او فرمود، ای عثمان خداوند متعال مرا به رهبانیت نفرستاده، بلکه با آیین مستقیم و ساده و آسان­گیر فرستاده است. من هم نماز می­خوانم. هم روزه می­گیرم و هم نزد همسرم می­روم. پس هر که آیین مرا دوست دارد، باید از سنت من پیروی کند و از سنت من نزد همسران رفتن است.[15] و در روایتی دیگر آمده که فرزند عثمان بن مظعون از دنیا رفت. عثمان بسیار غمگین شد تا آنجا که خانه­اش را مسجد قرار داد و مشغول عبادت شد و هر کاری را جز عبادت ترک گفت. این خبر به رسول­خدا(ص) رسید. او را احضار کرده فرمودند: یا عثمان ان الله تبارک و تعالی لم یکتب علینا الرهبانیه انما رهبانیة امتی الجهاد فی سبیل الله.[16]
همچنین از امام صادق(ع) نقل شده که فرمودند: سه زن نزد رسول­خدا(ص) آمدند یکی از آنها گفت شوهرم گوشت نمی­خورد، دیگری گفت: بوی خوش نمی­بوید و سومی گفت: شوهرم به زنان نزدیک نمی­شود پیامبر(ص) از روی غضب رداکشان بیرون رفت و بر منبر شد و حمد و ثنای الهی به جای آورد و سپس فرمود: «عده­ای از یاران مرا چه شده است که گوشت نمی­خورند و عطر نمی­بویند و به زنان نزدیک نمی­شوند؟ بدانید که من خود گوشت می­خورم و عطر می­بویم و پیش زنان می روم پس هر که از سنت من روی گرداند از من نیست.»[17]
ابن­حنبل در کتاب مسندش به نقل از مجاهد از مردی انصاری آورده که در نزد پیامبر(ص) از کنیزی از بنی­عبدالمطلب سخن به میان آوردند مردی انصاری گفت: «آن زن شب­ها عبادت می­کند و روزها روزه می­گیرد» پیامبر­خدا(ص) فرمود: «اما من می­خوابم و نماز می­خوانم و گاه روزه می­گیرم و گاه روزه نمی­گیرم پس هر که به من اقتدا کند از من است و هر که به راه و رسم من پشت کند از من نیست.»[18]

خاتمه
با تمام توصیه­ها و فرمایشات رسول­خدا(ص) درباره حرمت عزلت و گوشه­گیری مع­الأسف مدت زیادی از وفات ایشان نگذشته بود که عده­ای در لباس زهد و عرفان، رهبانیت مسیحی را در قالب تصوف در جامعه اسلامی اشاعه دادند چیزی که رسول­خدا(ص) همواره از آن نگران بود و از اینکه در آینده اقوامی سر بر می­­آوردند که قرآن را به غنا می­خوانند و به رهبانیت روی می­آورند و.... ابراز نگرانی می­کردند. [19]

--------------------------------------------------------------------------------

[1] - ابن منظور؛ لسان العرب، بیروت، دارصادر، چاپ سوم، 1414، ج1، ص438 و جزری، ابن اثیر؛ النهایه فی غریب الحدیث، قم، اسماعیلیان، چاپ چهارم، 1367ش، ج2، ص280.
[2] - تمیمی مغربی، نعمان بن محمد؛ دعائم الاسلام، مصر، دار المعارف، 1385ق، ج2، ص193.
[3] - وجدی، محمد فرید؛ دائرة المعارف القرن العشرین، بیروت، دار المعرفه، چاپ سوم، 1971، ج4، ص298.
[4] -همان.
[5] - طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان، تهران، ناصر خسرو، 1372، ج9، ص366.
[6] -یعقوبی؛ تاریخ یعقوبی، بیروت، دلر صادر، چاپ دوم، 1988، ج1، ص254.
[7] - بیهقی، ابوبکر؛ دلائل النبوه، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، 1405، ج2، ص107 و .. .
[8] -بلاذری؛ انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، 1996، ج1، ص281 و ابن هشام، السیرة النبویه، تحقیق مصطفی السقا و دیگران، بیروتـ دار المعرفه، بی­تا، ج1، ص584 و ... .
[9]- محدث نوری؛ مستدرک الوسائل، قم، آل البیت، 1408، ج12، ص51 ضمن اینکه احادیث مشابهی نیز در اصول کافی ج5، ص70 و التهذیب ج6، ص327 روایت شده است.
[10] - شیخ طوسی؛التهذیب، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1365، ج4، ص190 و عاملی؛ شیخ حر، وسائل الشیعه، تحقیق عبدالرحیم ربانی شیرازی، بیروت، دارالتراث العربی، ج 4، ص117.
[11] - ابن ابی جمهور؛عوالی اللئالی، قم، انتشارات سید الشهداء(ع)، 1405، ج1، ص381.
[12] - کلینی؛اصول کافی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1365، ج5، ص494 و شیخ طوسی؛ امالی، قم، انتشارات دارالثقافه، 1414، ص527 و دیلمی؛ حسن بن ابی الحسن، اعلام الدین، مؤسسه آل البیت(ع)، قم، 1408، ص191.
[13] - شیخ صدوق؛امالی، قم، کتابخانه اسلامیه، 1363ش، ص 66 و امالی شیخ طوسی؛ پیشین، ص539 و طبرسی؛ حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، 1412، ص472.
[14] -اصول کافی، پیشین، ص494.
[15] -اصول کافی، پیشین، ص494.
[16] -المتقی الهندی؛ کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، تحقیق شیخ بکری حیانی، تحصیح شیخ صفوة السقا، بیروت، مؤسسه الرسالة، 1989، ج3، ص758 و امالی صدوق، پیشین، ص66، و شعیری؛ تاج الدین، جامع الاخبار، قم، انتشارات رضی، 1363ش، ص37- 38.
[17] - همان، ص496 و وسائل الشیعه، پیشین، ج2، ص107.
[18] - ابن حنبل؛ مسند، بیروت، دارصادر، ج5، ص409 .
[19]-اصول کافی، پیشین، ج2، ص614 و جامع الاخبار، پیشین، ص48 و طبری؛ محمد بن جریر، دلائل الامامه، قم، دار الذخائر للمطبوعات، ص 253 و ... .

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a><br><em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
9 + 2 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .
By submitting this form, you accept the Mollom privacy policy.