آثار تربت‌ سرور شهيدان‌ (ع) از منظر روايات‌ و فقيهان‌

آثار تربت‌ سرور شهيدان‌ (ع) از منظر روايات‌ و فقيهان‌
محمّد رحماني‌

قيام‌ سرور شهيدان‌ امام‌ حسين‌ (ع) از جنبه‌هاي‌ گوناگون‌ در تاريخ‌ بشر بي‌ نظيراست‌. از جمله‌ از منظر آثار و بركات‌ هرچه‌ بر زمان‌ مي‌گذرد ثمرات‌ و نتايج‌ آن‌ بيشتر آشكارمي‌شود. نهضت‌ كربلا نه‌ تنها در طول‌ تاريخ‌ الگو و سرمشق‌ پيروان‌ و عاشقان‌ آن‌ حضرت‌بوده‌ بلكه‌ بسياري‌ از حركت‌هاي‌ آزادي‌ بخش‌ جهان‌ متأثر از آن‌ بوده‌ تا آن‌ جا كه‌ گاندي‌رهبر استقلال‌ هندوستان‌ بر اين‌ امر افتخار مي‌كند.

در عصر حاضر بنيان‌گذار نظام‌ جمهوري‌ اسلامي‌، رهبر بزرگ‌ترين‌ انقلاب‌ درسده‌هاي‌ اخير افتخار دارد كه‌ پيرو و يكي‌ از شاگردان‌ مكتب‌ حسين‌ است‌.

در بركات‌ و آثار قيام‌ عاشورا همين‌ بس‌ كه‌ دين‌ اسلام‌، محمدي‌ الحدوث‌ وحسيني‌ البقاست‌. افزون‌ بر آثار وجودي‌ و بركات‌ انقلاب‌ آن‌ حضرت‌، در هرچه‌ منتسب‌ به‌ايشان‌ است‌ آثار و ثمرات‌ زيادي‌ نهفته‌ شده‌ از جمله‌ در تربت‌ آن‌ حضرت‌ از اين‌ رو درفرهنگ‌ غني‌ و پر شور شيعي‌ زندگي‌ را با تبرك‌ جستن‌ بر آب‌ فراتش‌ آغاز و با همراهي‌تربت‌ پاكش‌ به‌ پايان‌ مي‌رسانند.

اين‌ نوشته‌ كه‌ به‌ مناسبت‌ سال‌ عزت‌ و افتخار حسيني‌ و فراخوان‌ مقاله‌ از سوي‌مجمع‌ جهاني‌ اهل‌ بيت‌ (ع) قلمي‌ مي‌شود نيم‌ نگاهي‌ دارد به‌ يكي‌ از عنوان‌هاي‌ اعلان‌شده‌ (تربت‌ امام‌ حسين‌ (ع) و قداست‌ و شفابخشي‌ آن‌). پيش‌ از آغاز بحث‌، توجه‌ به‌نكته‌هاي‌ ذيل‌ ضروري‌ است‌:

1ـ همان‌گونه‌ كه‌ در عنوان‌ مقاله‌ آمده‌ است‌ اين‌ نوشته‌ آثار و بركات‌ تربت‌سيدالشهدا را از منظر روايات‌ و اقوال‌ فقها بررسي‌ مي‌كند، از اين‌ رو در هر موضوعي‌ برخي‌از روايات‌ ونظر فقها ذكر شده‌ است‌ و از آن‌جا كه‌ نقد و بررسي‌ تفصيلي‌ تمامي‌ روايات‌ واقوال‌ به‌ طول‌ مي‌انجامد به‌ ذكر يكي‌ دو مورد بسنده‌ شده‌ است‌.

2ـ استدلال‌ به‌ روايات‌ براي‌ حكم‌ به‌ استحباب‌ از باب‌ قاعده‌ تسامح‌ در ادلة‌ سنن‌است‌ كه‌ پس‌ از اين‌ اشاره‌ مي‌شود.

3ـ تحصيل‌ آثار و بركات‌ مستفاد از روايات‌ نيازمند عوامل‌ مختلفي‌ است‌؛ به‌عبارت‌ ديگر تربت‌ سيدالشهدا به‌ منزلة‌ مقتضي‌ براي‌ آثار مذكور در روايات‌ است‌؛ پرواضح‌ است‌ جهت‌ به‌ فضيلت‌ رسيدن‌ اين‌ مقتضي‌ بايد شرايط‌ ديگر موجود و موانع‌ نيزمفقود باشد.

4ـ اصل‌ بر اين‌ است‌ كه‌ خوردن‌ خاك‌ حرام‌ است‌ و تربت‌ سيدالشهدا استثنا شده‌است‌.

5ـ مطالب‌ فراواني‌ در ارتباط‌ با اين‌ موضوع‌ سزاوار رسيدگي‌ است‌ كه‌ از حوصله‌ اين‌نوشته‌ خارج‌ است‌. در پايان‌ اين‌ مقال‌ به‌ چند مورد هم‌ اشاره‌ خواهد شد.

قاعدة‌ تسامح‌ در ادّلة‌ سنن‌
همان‌گونه‌ كه‌ پيش‌ از اين‌ اشاره‌ شد مبناي‌ استدلال‌ به‌ اين‌ روايات‌ بر استحباب‌قاعده‌ تسامح‌ در ادلّة‌ سنن‌ است‌. مباحث‌ و مطالب‌ اين‌ قاعده‌ فراوان‌ است‌ و از حوصله‌ اين‌نوشته‌ خارج‌ است‌، به‌ گونه‌ اجمال‌ مطالبي‌ گفته‌ مي‌شود:

1ـ روايات‌ دال‌ بر اين‌ قاعده‌ زياد است‌، شيخ‌ انصاري‌ در اين‌ باره‌ مي‌نويسد:

روايات‌ در اين‌ باره‌، مستفيضه‌ است‌ و دور نيست‌ ادعاي‌ تواتر معنوي‌ شود.

2ـ اين‌ روايات‌ مورد قبول‌ و عمل‌ بزرگان‌ فقهي‌ واقع‌ شده‌ است‌ شيخ‌ انصاري‌مي‌نويسد:

اين‌ دسته‌ از روايات‌ افزون‌ بر اين‌ كه‌ بعضي‌ از آن‌ها از نظر سند صحيح‌ است‌.فقهاي‌ بزرگ‌ آنها را تلقي‌ به‌ قبول‌ كرده‌اند.

3ـ از نظر مدلول‌ روايات‌ نظرات‌ مختلفي‌ اظهار شده‌ است‌ از جمله‌:

الف‌ ـ مدلول‌ روايات‌ عبارت‌ است‌: از ترتّب‌ِ ثواب‌ بر عمل‌ به‌ اين‌ روايات‌ اعم‌ ازاين‌كه‌ قصد ثواب‌ باشد و يا نباشد.

ب‌ ـ مدلول‌ روايات‌، ترتّب‌ِ ثواب‌ است‌ بر عمل‌ به‌ اين‌ روايات‌ به‌ شرط‌ قصد ثواب‌.

ج‌ ـ مستفاد از روايات‌، حجيت‌ روايات‌ ضعيف‌ السند در مورد حكم‌ به‌استحباب‌است‌.

د ـ مستفاد از روايات‌، استحباب‌ نفس‌ عملي‌ است‌ كه‌ مدلول‌ روايات‌ مي‌باشد.

ه ـ مدلول‌ روايات‌ استحباب‌ عملي‌ است‌ كه‌ مدلول‌ روايات‌ است‌ به‌ شرط‌ و قيد بلوغ‌ثواب‌.

در هر صورت‌ طبق‌ هريك‌ از اين‌ مباني‌ سه‌ گانه‌ اخير استدلال‌ به‌ استحباب‌ به‌ اين‌روايات‌ صحيح‌ است‌.

1ـ حرمت‌ اهانت‌
مدفن‌ شهيد با ارزش‌ و تربت‌ شهيد الهام‌ بخش‌ حريت‌، رادمردي‌، ايثار و ازخودگذشتگي‌ است‌. تربت‌ سيدالشهدا در ميان‌ تمامي‌ خاك‌ها از امتياز و برتري‌ برخورداراست‌، زيرا با خون‌ خدا (ثارالله‌) آميخته‌ و عجين‌ شده‌ است‌؛ از اين‌ رو، جاي‌ شگفتي‌ نيست‌كه‌ خداوند ارزش‌ و عظمتي‌ زياد بدان‌ بدهد تا آن‌ جا كه‌ شفاي‌ درد دردمندان‌، محل‌ سجودعاشقان‌ و عارفان‌، موجب‌ در امان‌ ماندن‌ جان‌ و مال‌ مسافران‌، سبب‌ آرامش‌ و آمرزش‌مردگان‌ و بركت‌ زندگي‌ نوزادان‌ قرار گيرد.

از اين‌ رو، بديهي‌ است‌ كه‌ از منظر فقه‌ اهانت‌ به‌ آن‌ حرام‌ و هر كاري‌ كه‌ از آن‌بي‌احترامي‌ انتزاع‌ شود، جايز نباشد.

روايات‌ در اين‌باره‌ بسيار است‌؛ در كتاب‌ شريف‌ جامع‌ احاديث‌ الشيعه‌ بابي‌ را با نام‌«حرمة‌ التوهين‌ بتربة‌ قبر الحسين‌ و ماورد في‌ عقوبة‌ من‌ وهَّنه''''ا» منعقد كرده‌ است‌. و درآن‌، حديث‌ طولاني‌ را گزارش‌ كرده‌ مبني‌ بر اين‌ كه‌ شخصي‌ به‌ جهت‌ بي‌ احترامي‌ به‌ تربت‌سيدالشهدا گرفتار عذاب‌ و آتش‌ الهي‌ شده‌ است‌.

فقها نيز فتوا به‌ حرمت‌ اهانت‌ به‌ تربت‌ سيدالشهدا داده‌اند؛ از جمله‌، صاحب‌ عروة‌مي‌فرمايد: «پاك‌ كردن‌ نجاست‌ از تربت‌ امام‌ حسين‌ واجب‌ است‌... و نجس‌ كردن‌ آن‌حرام‌ است‌ و فرقي‌ در اين‌ كه‌ تربت‌ از قبر شريف‌ برداشته‌ شود و يا از خارج‌ قبر نيست‌».

فقيهاني‌ كه‌ بر عروه‌ حاشيه‌ دارند اين‌ مسئله‌ را پذيرفته‌ و بر آن‌ حاشيه‌ نزده‌اند.

2 ـ استحباب‌ برداشتن‌ كام‌ نوزادان‌
در فرهنگ‌ عمومي‌ ابتدا و آغاز هر كاري‌ از ارزش‌ و اهميت‌ دو چنداني‌برخورداراست‌.

روايات‌ فراواني‌ از ائمه‌ : گزارش‌ شده‌، مبني‌ بر اين‌ كه‌ كام‌ نوزادان‌ را در ابتداي‌زندگي‌ با تربت‌ سيدالشهدا تبرك‌ كنيد؛ از جمله‌: «عن‌ الحسين‌ بن‌ ابي‌ العلاء قال‌ سمعت‌ابا عبدالله‌ (ع) يقول‌: حنكّوا اولادكم‌ بتربة‌ الحسين‌ (ع) فانها امان‌؛ حسين‌ پسر ابي‌ علامي‌گويد، شنيدم‌ امام‌ صادق‌ (ع) مي‌فرمود: كام‌ فرزندانتان‌ را با تربت‌ سيدالشهدا بر داريد،زيرا تربت‌ آن‌ حضرت‌ سبب‌ در امان‌ بودن‌ است‌.»

صاحب‌ وسائل‌ الشيعه‌ بابي‌ را تحت‌ عنوان‌ «استحباب‌ الاستشفاء بتربة‌الحسين‌ (ع) ... و تحنيك‌ الاولاد...» گشوده‌ و در آن‌ چهار روايت‌ آورده‌ است‌.

فقها نيز بر اساس‌ اين‌ روايات‌ فرموده‌اند، برداشتن‌ كام‌ نوزادان‌ با تربت‌ سيدالشهدامستحب‌ است‌. محقق‌ حلي‌ در مقام‌ تبيين‌ مستحبات‌ به‌ اولاد مي‌نويسد: «و تحنيكه‌ بماءالفرات‌ و بتربة‌ الحسين‌ (ع) ؛ مستحب‌ است‌ كام‌ نوزادان‌ با آب‌ فرات‌ و تربت‌ سيدالشهدابرداشته‌ شود.»

پس‌ از محقق‌ حلي‌، ديگر فقها از جمله‌ شيخ‌ انصاري‌ يكي‌ از مستحبات‌ دربارة‌اولاد را تحنيك‌ با آب‌ فرات‌ و تربت‌ سيد الشهدا مي‌داند، و مي‌فرمايد:

«شستن‌ نوزاد، گفتن‌ اذان‌ در گوش‌ راست‌ و اقامه‌ در گوش‌ چپ‌، برداشتن‌ كام‌ او باآب‌ فرات‌ و تربت‌ سيدالشهدا مستحب‌ است‌.»

3 ـ سجده‌ بر تربت‌ سيدالشهدا (ع)
بي‌ شك‌ با ارزش‌ترين‌ اعمال‌ زندگي‌ انسانها، عبادت‌ و پرستش‌ معبود است‌ و بافضيلت‌ترين‌ عبادات‌، نماز و از بهترين‌ اجزا و افعال‌ نماز سجده‌ است‌ و از سويي‌محبوب‌ترين‌، سجده‌ آن‌ است‌ كه‌ با تربت‌ سيدالشهدا باشد. مبناي‌ اين‌ مطلب‌، روايات‌بسياري‌ است‌ كه‌ در كتاب‌هاي‌ حديثي‌ گزارش‌ شده‌ است‌؛ از جمله‌، شيخ‌ حر عاملي‌ بابي‌ رابا عنوان‌ «استحباب‌ السجود علي‌ تربة‌ الحسين‌ (ع) ...» گشوده‌ و چهار حديث‌ در آن‌ آورده‌است‌؛ از جمله‌: «محمدبن‌ علي‌ بن‌ الحسين‌ قال‌، قال‌ الصادق‌ (ع) : السجود علي‌ طين‌ قبرالحسين‌ ينور الي‌ الارضين‌ السبعه‌... ؛ شيخ‌ صدوق‌ مي‌گويد، امام‌ صادق‌ فرموده‌ است‌:سجده‌ بر تربت‌ حسين‌ (ع) تا زمين‌ هفتم‌ را نوراني‌ مي‌كند.»

در روايت‌ ديگر آمده‌ است‌:

«كان‌ الصادق‌ (ع) لايسجد الاعلي‌ تربة‌ الحسين‌ (ع) ...؛ امام‌ صادق‌ (ع) جز برتربت‌ امام‌ حسين‌ (ع) سجده‌ نمي‌كرد....»

فقها نيز بر اساس‌ اين‌ روايات‌، فتوا به‌ استحباب‌ سجده‌ بر تربت‌ امام‌ حسين‌ (ع) داده‌اند. محقق‌ يزدي‌ مي‌فرمايد: «سجده‌ بر زمين‌ افضل‌ از سجده‌ بر نباتات‌ و كاغذ است‌و دور نيست‌ سجده‌ بر زمين‌، افضل‌ از سجده‌ بر سنگ‌ باشد و افضل‌ از تمام‌ آنچه‌ سجده‌ برآن‌ صحيح‌ است‌، سجده‌ بر تربت‌ امام‌ حسين‌ (ع) است‌.»

فقيهاني‌ كه‌ بر عروه‌ حاشيه‌ دارند، در اين‌ مسئله‌ حاشيه‌ نزده‌اند و آن‌ را پذيرفته‌اند.علامه‌ اميني‌ دربارة‌ سجده‌ بر تربت‌ سيدالشهدا مي‌فرمايد: «آيا بهتر آن‌ نيست‌ كه‌ سجده‌گاه‌ از خاكي‌ قرار داده‌ شود كه‌ در آن‌ چشمه‌هاي‌ خوني‌ جوشيده‌ است‌ كه‌ رنگ‌ خدايي‌ داشته‌است‌.»

4ـ تهيه‌ تسبيح‌
ياد خداوند از ارزش‌مندترين‌ حالات‌ روحي‌ يك‌ عاشق‌ به‌ شمار مي‌آيد و به